Blog
اندومتریومای تخمدان (کیست شکلاتی) چیست؟
اندومتریومای تخمدان (کیست شکلاتی) چیست؟
اندومتریوما (Ovarian Endometrioma) نوعی کیست تخمدان است که در اثر وجود بافت مرتبط با اندومتریوز در تخمدان ایجاد میشود. تجمع خون قدیمی در این کیست باعث میشود محتوای آن معمولاً غلیظ و تیره باشد؛ به همین دلیل به آن در زبان رایج «کیست شکلاتی» گفته میشود.
اندومتریوما یکی از تظاهرات اندومتریوز است و ممکن است در یک یا هر دو تخمدان ایجاد شود. بعضی افراد هیچ علامتی ندارند، در حالی که برخی دیگر با درد لگنی، درد شدید قاعدگی، درد هنگام رابطه جنسی یا مشکلات باروری مراجعه میکنند.
آیا هر کیست تخمدان، کیست شکلاتی است؟
خیر.
کیستهای تخمدان انواع مختلفی دارند و بسیاری از آنها ارتباطی با اندومتریوز ندارند. تشخیص اندومتریوما بر اساس مجموعهای از اطلاعات شامل علائم، معاینه و تصویربرداری انجام میشود.
به همین دلیل، صرفاً دیدن یک «کیست تخمدان» به معنای اندومتریوما بودن آن نیست.
اندومتریوما چگونه ایجاد میشود؟
اندومتریوما در زمینه بیماری اندومتریوز ایجاد میشود؛ بیماریای که در آن بافت مشابه آندومتر در خارج از حفره رحم رشد میکند.
وقتی درگیری اندومتریوز در تخمدان ایجاد شود، خونریزیهای مرتبط با این بافت میتواند بهمرور باعث تجمع خون و تشکیل یک کیست اندومتریوتیک شود.
علائم اندومتریومای تخمدان چیست؟
اندومتریوما میتواند بدون علامت باشد، اما ممکن است با علائم اندومتریوز همراه شود.
علائم احتمالی شامل:
- درد شدید یا مداوم لگنی
- درد شدید هنگام قاعدگی
- درد هنگام رابطه جنسی
- درد هنگام دفع مدفوع، بهویژه در صورت وجود اندومتریوز در بخشهای مرتبط لگن
- مشکلات باروری
- احساس فشار یا ناراحتی لگنی
شدت علائم الزاماً با اندازه کیست یکسان نیست؛ بنابراین اندازه اندومتریوما بهتنهایی نشاندهنده شدت درد یا میزان بیماری نیست.
اندومتریوما چگونه تشخیص داده میشود؟
سونوگرافی ترانسواژینال یکی از بررسیهای اصلی برای شناسایی اندومتریوماست و NICE توصیه میکند در افراد مشکوک به اندومتریوز برای شناسایی اندومتریوما و سایر درگیریهای لگنی انجام شود.
در موارد پیچیدهتر، بهویژه زمانی که احتمال اندومتریوز عمیق وجود دارد، ممکن است سونوگرافی تخصصی یا MRI برای مشخص کردن محل و وسعت بیماری و برنامهریزی درمان مورد استفاده قرار گیرد.
تشخیص و تصمیمگیری نباید فقط بر اساس اندازه کیست انجام شود؛ ظاهر ضایعه در تصویربرداری، علائم، وضعیت تخمدان و سایر یافتههای لگنی نیز اهمیت دارند.
آیا برای تشخیص اندومتریوما همیشه لاپاراسکوپی لازم است؟
خیر.
امروزه در بسیاری از بیماران میتوان اندومتریوما را با ارزیابی بالینی و تصویربرداری مناسب شناسایی کرد و برای تشخیص هر مورد، لاپاراسکوپی الزامی نیست.
لاپاراسکوپی زمانی مطرح میشود که بهدلیل شرایط بیمار، علائم، نیاز درمانی یا وجود بیماری قابل درمان جراحی، انجام آن منطقی باشد. راهنماهای جدید اندومتریوز نیز بر استفاده از تصویربرداری و تصمیمگیری فردی درباره جراحی تأکید دارند.
آیا اندومتریوما نیاز به درمان دارد؟
نه همیشه.
درمان به عواملی مانند:
- شدت و نوع علائم
- اندازه و ویژگیهای کیست
- یکطرفه یا دوطرفه بودن
- تغییرات کیست در پیگیری
- وجود سایر کانونهای اندومتریوز
- سن و شرایط فرد
- برنامه بارداری
- ذخیره تخمدان
- سابقه درمان یا جراحی قبلی
بستگی دارد.
در برخی افراد بدون علامت یا با علائم قابل کنترل، پیگیری و درمان دارویی میتواند گزینه مناسبی باشد و در برخی دیگر جراحی مطرح میشود.
درمان دارویی اندومتریوما
داروهای هورمونی که برای کنترل اندومتریوز استفاده میشوند میتوانند در برخی بیماران باعث کاهش علائم و حتی کاهش اندازه اندومتریوما شوند.
با این حال، درمان دارویی با هدف کنترل بیماری و علائم انجام میشود و انتخاب دارو باید با توجه به شرایط بیمار، عوارض احتمالی و هدف باروری صورت گیرد. یک متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۴ نشان داد برخی درمانهای هورمونی میتوانند اندازه اندومتریوما را کاهش دهند.
چه زمانی جراحی اندومتریوما مطرح میشود؟
جراحی ممکن است در شرایطی مانند وجود علائم قابل توجه، بعضی یافتههای تصویربرداری، عوارض یا شرایط خاص باروری مطرح شود.
اما صرف وجود اندومتریوما، بهتنهایی به معنای نیاز قطعی به جراحی نیست.
پیش از جراحی باید فایده احتمالی آن در برابر آسیب احتمالی به بافت سالم تخمدان و سایر خطرات سنجیده شود. NICE نیز توصیه میکند در تصمیمگیری برای درمان جراحی اندومتریوما، تمایل بیمار به باروری و ذخیره تخمدان در نظر گرفته شود.
جراحی اندومتریوما چگونه انجام میشود؟
اگر جراحی انتخاب شود، معمولاً رویکرد لاپاراسکوپیک مورد استفاده قرار میگیرد، مگر اینکه شرایط خاصی وجود داشته باشد.
روشهای جراحی میتوانند شامل:
- سیستکتومی (Cystectomy): برداشتن کیست و دیواره آن
- ابلیشن (Ablation): درمان بافت داخلی کیست با روشهای انرژی مناسب
- در شرایط خاص، سایر تکنیکهای جراحی
باشند.
انتخاب تکنیک باید با توجه به شرایط بیمار و هدف درمان انجام شود. NICE میان این روشها تفاوتهایی از نظر اثر بر عود و ذخیره تخمدان مطرح میکند و توصیه میکند انتخاب روش با در نظر گرفتن باروری و ذخیره تخمدان انجام شود.
آیا برداشتن اندومتریوما به ذخیره تخمدان آسیب میزند؟
این یکی از مهمترین موضوعات هنگام تصمیمگیری برای جراحی است.
بله، جراحی اندومتریوما میتواند ذخیره تخمدان را کاهش دهد؛ بهخصوص زمانی که بافت سالم تخمدان نیز در جریان جراحی آسیب ببیند. مطالعات و مرورهای سیستماتیک کاهش AMH پس از برخی انواع جراحی اندومتریوما را گزارش کردهاند.
این موضوع در اندومتریومای دوطرفه، جراحیهای تکراری و بیمارانی که ذخیره تخمدانی پایینی دارند اهمیت بیشتری پیدا میکند.
بنابراین هدف جراحی فقط برداشتن کیست نیست؛ حفظ حداکثری بافت سالم تخمدان نیز اهمیت دارد.
آیا هرچه کیست بزرگتر باشد، حتماً باید جراحی شود؟
خیر.
اندازه کیست یکی از عوامل تصمیمگیری است، اما تنها عامل نیست.
علائم، ویژگیهای تصویربرداری، وضعیت تخمدان، وجود بیماری همراه، سن، سابقه جراحی و بهویژه برنامه باروری باید در کنار اندازه کیست بررسی شوند.
به همین دلیل نمیتوان یک عدد ثابت را بهعنوان «اندازهای که همیشه باید جراحی شود» برای همه بیماران تعیین کرد.
اندومتریوما چه تأثیری بر باروری دارد؟
اندومتریوز و اندومتریوما میتوانند با کاهش باروری همراه باشند، اما میزان این اثر در همه افراد یکسان نیست.
خود بیماری، تغییرات بافت تخمدان و چسبندگیهای لگنی میتوانند در باروری نقش داشته باشند. از طرف دیگر، جراحی اندومتریوما نیز ممکن است به ذخیره تخمدان آسیب بزند.
بنابراین در فردی که قصد بارداری دارد، تصمیمگیری درباره درمان باید از ابتدا با توجه به سن، ذخیره تخمدان، شدت بیماری، درد، عوامل دیگر باروری و برنامه زمانی بارداری انجام شود.
آیا قبل از IVF باید اندومتریوما برداشته شود؟
خیر، جراحی اندومتریوما پیش از IVF برای همه بیماران بهصورت روتین توصیه نمیشود.
شواهد ESHRE نشان ندادهاند که برداشتن اندومتریوما قبل از ART/IVF بهطور روتین باعث بهبود تولد زنده شود؛ در مقابل، جراحی میتواند ذخیره تخمدان را کاهش دهد. بنابراین تصمیم باید بر اساس شرایط فردی گرفته شود، نه صرفاً وجود کیست.
آیا اندومتریوما دوباره ایجاد میشود؟
بله، عود اندومتریوز و اندومتریوما امکانپذیر است.
احتمال عود به عوامل مختلفی بستگی دارد و جراحی به معنای تضمین عدم بازگشت بیماری نیست. درمان پس از جراحی نیز ممکن است بر اساس وضعیت بیمار و هدف درمان برای کاهش علائم یا طولانیتر کردن اثر درمان مورد بررسی قرار گیرد.
چه زمانی مراجعه به پزشک اهمیت بیشتری دارد؟
ارزیابی پزشکی بهخصوص در صورت وجود موارد زیر اهمیت دارد:
- درد شدید یا مداوم لگنی
- درد شدید قاعدگی
- درد هنگام رابطه جنسی
- مشکل در باردار شدن
- وجود کیست تخمدان در سونوگرافی
- افزایش اندازه یا تغییر ویژگیهای کیست در پیگیری
- سابقه اندومتریوز یا جراحی قبلی تخمدان
وجود درد ناگهانی و شدید شکم یا لگن، بهخصوص همراه با تهوع یا استفراغ، نیازمند ارزیابی فوری است؛ زیرا مشکلات حاد تخمدان از جمله پیچخوردگی تخمدان باید در نظر گرفته شوند.
جمعبندی
اندومتریومای تخمدان یا کیست شکلاتی، یکی از تظاهرات اندومتریوز در تخمدان است.
این بیماری ممکن است بدون علامت باشد یا با درد لگنی، درد قاعدگی و مشکلات باروری همراه شود. سونوگرافی ترانسواژینال نقش مهمی در شناسایی آن دارد و در بیماریهای پیچیدهتر ممکن است بررسیهای تخصصیتر لازم باشد.
همه اندومتریوماها نیاز به جراحی ندارند. در صورت مطرح شدن جراحی، باید میان کنترل بیماری و حفظ بافت سالم تخمدان تعادل برقرار شود؛ بهخصوص در افرادی که قصد بارداری دارند.
انتخاب درمان، یک تصمیم فردی است و باید بر اساس علائم، یافتههای تصویربرداری، ذخیره تخمدان و اهداف باروری انجام شود.
آیا قبل از IVF باید اندومتریوما برداشته شود؟
خیر، جراحی اندومتریوما پیش از IVF برای همه بیماران بهصورت روتین توصیه نمیشود.
شواهد ESHRE نشان ندادهاند که برداشتن اندومتریوما قبل از ART/IVF بهطور روتین باعث بهبود تولد زنده شود؛ در مقابل، جراحی میتواند ذخیره تخمدان را کاهش دهد. بنابراین تصمیم باید بر اساس شرایط فردی گرفته شود، نه صرفاً وجود کیست.